Wie zet zich in voor cultuur? Vrijwilligers in beeld
Sinds 2012 onderzoekt het CBS jaarlijks de sociale contacten en maatschappelijke participatie van Nederlanders, waaronder hun inzet als vrijwilliger. Daarbij wordt ook specifiek gekeken naar vrijwilligerswerk binnen culturele verenigingen, zoals muziek- en toneelverenigingen, musea en bibliotheken. Onderzoek naar vrijwilligerswerk in de culturele sector is van groot belang: volgens de Boekmanstichting vormt vrijwilligerswerk de ruggengraat van een aanzienlijk deel van de niet-gouvernementele en niet-commerciële organisaties (Van der Leden, 2024). Net als veel andere verenigingen en stichtingen zijn ook culturele organisaties sterk afhankelijk van de inzet van vrijwilligers. Dit geldt onder meer voor de erfgoedsector en bibliotheken, maar ook voor festivals en concerten (Van der Leden, 2024).
Voor Bureau Lahaut, gespecialiseerd in onderzoek binnen de culturele sector, zijn cijfers over culturele verenigingen bijzonder interessant om verder te analyseren. De inzet van vrijwilligers maakt tal van culturele activiteiten mogelijk. Tegelijkertijd kent deze ontwikkeling ook een keerzijde. In een artikel van de Boekmanstichting wees Bureau Lahaut er al op dat bezuinigingen op betaalde arbeid binnen culturele instellingen kunnen leiden tot een grotere inzet van vrijwilligers. In sommige gevallen resulteert dit in lagere personeelskosten, wat de indruk kan wekken dat vrijwilligers betaalde krachten vervangen.
De verhouding tussen betaald en onbetaald werk is daarmee complex. Vrijwilligers zijn van onschatbare waarde voor het voortbestaan van veel culturele initiatieven, maar wanneer het aandeel onbetaald werk toeneemt, kan dit de eerlijke beloning en arbeidsvoorwaarden in de sector onder druk zetten.
Aantal vrijwilligers
Uit onderzoek van het CBS (2025) blijkt dat in 2024 de helft van de Nederlanders van 15 jaar of ouder vrijwilligerswerk heeft gedaan. Van deze groep deed 6,5% vrijwilligerswerk bij culturele verenigingen. Tussen 2012 en 2020 bleef dit aandeel stabiel rond de 5%. Tussen 2020 en 2021 daalde het echter scherp naar 3,7%, vermoedelijk als gevolg van de coronacrisis. Vanaf 2022 zette het herstel in, met een stijging naar 5,2%, en deze groei zette zich door tot en met 2024. Daarmee is het percentage vrijwilligers bij culturele verenigingen in 2024 het hoogste sinds de eerste meting in 2012.
Met name het aandeel vrijwilligers in de leeftijdsgroepen 65 tot 75 jaar en 75-plus is tussen 2022 en 2024 sterk toegenomen, met respectievelijk 2,3 en 3,2 procentpunt.

Een plausibele verklaring voor de toename van vrijwilligers in culturele verenigingen is dat het CBS sinds 2022 in zijn vragenlijst, naast muziek- en toneelverenigingen, ook musea en bibliotheken expliciet als voorbeelden van culturele verenigingen noemt. Dit kan ertoe hebben geleid dat meer mensen zich door deze categorie aangesproken voelen.
Daarnaast is het mogelijk dat de vraag naar vrijwilligers binnen culturele verenigingen is veranderd. Amateurverenigingen kampen met aanzienlijke tekorten aan vrijwilligers. Het percentage verenigingen dat hiermee te maken heeft, is tussen 2018 en 2024 nauwelijks veranderd (LKCA, 2024).
Een andere verklaring zou kunnen zijn dat het totale aantal culturele verenigingen is toegenomen, wat de vraag naar vrijwilligers vergroot. Een sterke toename in korte tijd lijkt echter onwaarschijnlijk. Er zijn op dit moment onvoldoende gegevens om hierover een onderbouwde conclusie te kunnen trekken.
Tot slot is het denkbaar dat, als gevolg van bezuinigingen in de culturele sector sinds 2012, steeds meer functies die voorheen door professionals werden vervuld, nu worden uitgevoerd door vrijwilligers. Lahaut (2015) wees hier eerder al op als een ontwikkeling binnen de sector.
Leeftijd
Gemiddeld doen mensen van 25 tot 35 jaar en 75 jaar en ouder minder vaak vrijwilligerswerk dan andere leeftijdsgroepen (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025). In de culturele sector gaat dit patroon echter niet op. In 2024 was het percentage mensen van 25 tot 35 jaar dat vrijwilligerswerk deed bij culturele verenigingen (ca. 5%) ongeveer gelijk aan dat van de groep van 35 tot 45 jaar. In beide leeftijdsgroepen lag het aandeel zelfs hoger dan bij de 15- tot 25-jarigen.
Mensen van 25 tot 35 jaar zijn dus ongeveer even actief als vrijwilligers bij culturele verenigingen als de groep van 35 tot 45 jaar, en actiever dan de jongste leeftijdsgroep. Opvallend is dat 75-plussers juist bovengemiddeld actief zijn binnen culturele verenigingen: 8,5% van hen deed in 2024 vrijwilligerswerk in deze sector. Het hoogste aandeel vrijwilligers werd echter gevonden in de leeftijdsgroep van 65 tot 75 jaar: 10,6% van deze groep zette zich in voor culturele verenigingen.

Opleidingsniveau
Vrijwilligerswerk komt relatief vaker voor onder mensen met een hbo- of wo-opleiding, en dit patroon is ook zichtbaar binnen culturele verenigingen. In 2024 was ongeveer 8,5% van de mensen met een afgeronde hbo- of wo-bachelor of -master actief als vrijwilliger in de culturele sector. Ook mensen met een opleiding op vmbo-, havo-, vwo- of mbo-niveau zijn betrokken, met percentages tussen de 5,3% en 5,7%. Onder mensen met alleen basisonderwijs ligt het aandeel vrijwilligers lager, namelijk op 3,9%.
Rol in het huishouden
Over het algemeen zijn mensen die samenwonen met een partner én thuiswonende kinderen hebben het vaakst actief als vrijwilliger (CBS, 2025). Dit hangt deels samen met hun rol als ouder: hun inzet is vaak gekoppeld aan de activiteiten van hun kinderen, zoals hulp bij sportverenigingen of op school.
Binnen culturele verenigingen ligt dit anders. Hier zijn vooral mensen actief die samenwonen met een partner, maar geen kinderen in huis hebben. In 2024 deed 8,3% van deze groep vrijwilligerswerk in de culturele sector. Onder partners met kinderen lag dit aandeel aanzienlijk lager, op 5,3%.
Deze verschillen laten zich niet eenvoudig verklaren door de tijdsintensiteit van het vrijwilligerswerk in de culturele sector. Die ligt namelijk gemiddeld lager dan bij vrijwilligerswerk in het algemeen (Van der Leden, 2021). Mogelijk speelt mee dat culturele vrijwilligers hun werkzaamheden vaker op regelmatige basis uitvoeren – bijvoorbeeld wekelijks of maandelijks – terwijl dat in andere sectoren minder het geval is (Van der Leden, 2021).
De rol binnen het huishouden hangt ook samen met leeftijd: mensen met thuiswonende kinderen zijn doorgaans jonger dan stellen zonder kinderen. Toch blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (Van den Broek, 2021) dat leeftijd op zichzelf geen doorslaggevende factor is voor het doen van vrijwilligerswerk binnen de culturele sector. Het is dus de vraag of mensen zonder thuiswonende kinderen vaker vrijwilligerswerk doen omdat ze ouder zijn en daarmee mogelijk meer interesse hebben in cultuur, of simpelweg omdat zij meer ruimte ervaren nu de kinderen uit huis zijn. Diezelfde vraag geldt in omgekeerde richting. Voor een sluitend antwoord is op dit moment nog onvoldoende onderzoek beschikbaar.
Opvallend is dat alleenstaande ouders het minst actief zijn als vrijwilliger binnen culturele verenigingen: slechts 3,2% van hen is hierin actief. Dit sluit aan bij het bredere beeld dat alleenstaande ouders gemiddeld minder vaak vrijwilligerswerk doen.

Mate van stedelijkheid
Volgens het CBS (2025) bestaat er een duidelijk verband tussen de mate van stedelijkheid en het aandeel mensen dat vrijwilligerswerk doet. In het algemeen geldt: hoe stedelijker de omgeving, hoe lager het percentage vrijwilligers. Dit patroon is ook zichtbaar binnen de culturele sector. In zeer sterk stedelijke gebieden ligt het aandeel vrijwilligers rond de 6%, terwijl dit in niet-stedelijke gebieden oploopt tot boven de 9%.
Hoewel culturele voorzieningen doorgaans geconcentreerd zijn in stedelijke gebieden, is het opvallend dat in minder stedelijke omgevingen juist meer vrijwilligers actief zijn binnen culturele verenigingen dan in zeer stedelijke gebieden.
Een mogelijke verklaring hiervoor ligt in de sociale structuur van dorpen. Dorpsbewoners hebben over het algemeen hechtere en prettigere contacten met hun buurtgenoten dan stedelingen. Dit kan leiden tot een grotere bereidheid om zich in te zetten voor lokale initiatieven, waaronder culturele verenigingen (Steenbekkers & Vermeij, 2013).

Conclusie
In 2024 is het aandeel vrijwilligers in de culturele sector gestegen tot boven het niveau van vóór de coronapandemie. Met name hoge opgeleiden, ouderen en mensen zonder thuiswonende kinderen zijn vaak actief als vrijwilliger. Opvallend is bovendien dat juist in minder stedelijke gebieden relatief veel vrijwilligerswerk in de culturele sector plaatsvindt.
De afhankelijkheid van vrijwilligers groeit, mede door bezuinigingen op betaalde functies. Hoewel vrijwilligers onmisbaar zijn voor het voortbestaan van culturele verenigingen, roept deze ontwikkeling spanningen op rond eerlijke arbeidsvoorwaarden. De sector moet dan ook zoeken naar een evenwicht tussen vrijwillige inzet en professionele ondersteuning.
De Fair Practice Code, met als uitgangspunt ‘fair pay’, vraagt al jaren aandacht voor eerlijke betaling binnen de culturele sector – waaronder ook de verhouding tussen betaalde en onbetaalde krachten valt (Eerlijke vergoeding: Fair Practice Code | Gedragscode voor de culturele en creatieve sector, z.d.). In de zoektocht naar een duurzame balans is de culturele sector echter sterk afhankelijk van zowel overheidsbeleid als maatschappelijke steun.
Bronnen
CBS Statline. (2025,7 mei). https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85541NED/table?ts=1748938973802
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2025, 7 mei). Helft 15-plussers deed in 2024 vrijwilligerswerk. Centraal Bureau Voor De Statistiek. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/19/helft-15-plussers-deed-in-2024-vrijwilligerswerk
Eerlijke vergoeding: Fair Practice Code | Gedragscode voor de culturele en creatieve sector. (n.d.). https://fairpracticecode.nl/themas/eerlijke-vergoeding/
Lahaut, D. (2015). Vrijwilligers in de culturele sector in opmars. Boekman 103, pp 44-47
LKCA. (2024). Verenigingsmonitor 2024. https://www.lkca.nl/wp-content/uploads/VerenigingsMonitor_2024.pdf
Steenbekkers, A., & Vermeij, L. (2013). De dorpenmonitor: Ontwikkelingen in de leefsituatie van dorpsbewoners. Sociaal en Cultureel Planbureau. https://kennisvanstadenregio.nl/verdieping/kennisdossier-bevolkingsdaling/publicaties-over-krimp/de-dorpenmonitor-ontwikkelingen-in-de-leefsituatie-van-dorpsbewoners
Van den Broek, A. (2021). Wat hebben mensen met cultuur? Culturele betrokkenheid in de jaren tien. Sociaal en Cultureel Planbureau. https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2021/02/26/wat-hebben-mensen-met-cultuur
Van Der Leden, J. (2021, 13 oktober). Vijf vragen over cultureel vrijwilligerswerk beantwoord. Boekmanstichting. https://www.boekman.nl/algemeen/vijf-vragen-over-cultureel-vrijwilligerswerk-beantwoord/
Van Der Leden, J. (2024). Vrijwilligers in de culturele sector [Journal-article]. Boekman, 1–4. https://www.boekman.nl/wp-content/uploads/2024/05/BmXtra_45_def.pdf

